نظریه مشورتی ۷/۹۹/۷۷۶

با عنایت به ماده 575قانون آیین دادرسی کیفری و مواد 132و 134قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح سوالهای زیر مطرح است خواهشمند است این مرجع را ارشاد بفرمایید. -1با توجه به نص ماده 575قانون آیین دادرسی کیفری ضروری و زیان ناشی از جرم دادخواست باید به دادسرای نظامی تقدیم شود یا دادگاه نظامی؟ -2منظور از خسارت در ماده 134قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح تنها خسارت مادی است یا خسارت معنوی و منافع ممکنالحصول را شامل میشود و آیا دادگاه مکلف به تعیین میزان خسارت وارد شده است در حکم میباشد یا اینکه صرف اعلام به جبران خسارت کفایت میکند؟ -3نظر به ماده 575قانون آیین دادرسی کیفری آیا این ماده ،ماده 132قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح را نسخ کرده است یا این که تصریح به لزوم دادخواست برای ضرر و زیان در ماده ذکر شده نافی موارد خاص عدم نیاز به تقدیم دادخواست ضرر و زیان مانند ماده 132قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح و یا مواد 667و 689قانون تعزیرات نیست؟ -4با توجه به ماده 134قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح نمایندگی دادستان نظامی از نیروهای مسلح چگونه باید اعمال شود؟ آیا دادستان نظامی باید مبادرت به تقدیم دادخواست کند یا این موضوع جبران ضرر و زیان را در کیفرخواست اعلام کند؟ -5رابطه و تعامل ماده 134قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح و ماده 575قانون آیین دادرسی کیفری چگونه است؟ آیا میتوان قایل بر این نظر شد که ماده 575ذکر شده ماده 134را نسخ کرده است یا این که هر دو ماده با یکدیگر قابل جمع هستند به گونهای که ماده 575تکلیف یگان مربوط به تقدیم دادخواست را مطرح کرده است و ماده 134تکلیف دادستان را مشخص کرده است؟ -6با توجه به اینکه در موارد متعددی از قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح از جمله مواد 100 ،85، 78 ،51 ،41 ،101،108 ،و 110اشاره شده که مرتکب علاوه بر مجازات ضرر به جبران خسارت وارده محکوم میگردد آیا اطلاق ماده 132تنها شامل مواد قانونی ذکر شده است یا اینکه در تمامی جرایمی که در قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح ذکر شده و منجر به خسارت میشوند حکم ماده 132جاری است؟ -7نظر به ماده 132قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح چنانچه یگان نظامی یا انتظامی متضرر از وقوع جرم و یا دادستان نظامی درخواست مطالبه ضرر و زیان را نکرده باشند آیا دادگاه نظامی با توجه به ماده 132ذکر شده مکلف به صدور جبران خسارت وارد شده است یا اینکه تکلیف ماده فوق ابتدائا تقدیم دادخواست یا درخواست دادستان نظامی برای جبران خسارت است و رئیس دادگاه بر این اساس مبادرت به صدور حکم خواهد نمود؟ -8چنانچه شاکی پرونده درجرایم در صلاحیت دادگاه نظامی شخص حقیقی یا حقوقی غیر نظامی باشند آیا آنان نیز مشمول اطلاق ماده 132قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح در عدم تقدیم دادخواست می شوند یا اینکه حکم ماده انصراف به یگانهای نظامی دارد؟

(1با عنایت به صراحت حکم موضوع مواد 15و 575قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392مرجع صالح جهت تقدیم دادخواست ضرر و زیان ناشی از وقوع جرم دادگاه نظامی ذیربط است و از آن جا که دادخواست ،جزء ادله اثبات جرم نیست و صرفاً وسیله مطالبه ضرر و زیان است که رسیدگی به آن اختصاص به محاکم دارد ،تسلیم دادخواست به مرجع تعقیب )دادسرای نظامی( که فاقد صلاحیت در رسیدگی به آن است منتفی است. (2اولاً ،با عنایت به عبارت »خسارت و زیان مالی« مذکور در ماده 134قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح مصوب 1382تکلیف دادستان نظامی منحصر به مطالبه خسارات مادی است .ثانیاً ،در مواردی که دادگاه کیفری به دعوای ضرر و زیان ناشی از جرم که عنوان دعوای حقوقی دارد رسیدگی میکند ،با عنایت به ماده 19قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392مکلف است میزان خسارت و ضرر و زیان را با عنایت به نظر کارشناسی در حکم قید و مشخص کند. 3و (4قسمت اخیر ماده 132قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح مصوب 1382مبنی بر اینکه جبران خسارت ناشی از جرم در دادگاههای نظامی نیاز به تقدیم دادخواست ندارد با توجه به وحدت موضوع ماده 132و مواد مذکور با ماده 575قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392که به عکس ماده ،132مطالبه ضرر و زیان مادی ناشی از جرم وارد شده به نیروهای مسلح را منوط به تقدیم دادخواست ضرر و زیان دانسته ،نسخ ضمنی گردیده است .شایسته ذکر است که رد عین مال ناشی از ارتکاب جرم با عنایت به ماده 148قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 تکلیف قانونی دادگاه است و نیاز به تقدیم دادخواست ندارد. (5برابر ماده 11قانون آیین دادرسی کیفری 1392تعقیب متهم و اقامه دعوی از جهت حیثیت عمومی بر عهده دادستان و اقامه دعوی و درخواست تعقیب متهم از جهت حیثیت خصوصی با شاکی یا مدعی خصوصی است و با عنایت به مواد 15 ،14 ،10 ،9و 575قانون یادشده ،مطالبه ضرر و زیان بر عهده بزهدیده است و در موارد ورود خسارت به اموال عمومی ،دستگاه متولی امر )در فرض استعلام ،یگان مربوطه( مکلف به اقدام میباشد و دادستان علیالاصول تکلیفی به تقدیم دادخواست ضرر و زیان ندارد؛ بر این اساس تکلیف یگان مربوط دائر به مطالبه خسارت وارده به آن یگان مانع از اعمال حکم استثنایی مندرج در قسمت اخیر ماده 134قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب 1382دایر به نمایندگی دادستان نظامی از حیث دریافت خسارت نیست. 6و (7ضرر و زیان ناشی از جرم و صدور حکم به جبران آن ،از حیث ماهیت ،مجازات محسوب نمیشود و مطالبه آن ،عنوان دعوای حقوقی را دارد و با توجه به قاعده کلی مذکور در ماده 15و 575قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ،1392صدور حکم به جبران خسارت ،جز در مواردی که مقنن به صدور چنین احکامی بدون تقدیم دادخواست تصریح نموده است ،نیازمند تقدیم دادخواست است؛ بنابراین صرف ذکر عبارت »علاوه بر جبران خسارات وارده« در مواد 101 ،100 ،85 ،78 ،51 ،41و ...قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح مصوب 1382مذکور در لا به معنای نفی نیاز به تقدیم دادخواست و رعایت تشریفات مربوط نیست. فرض استعلام اصو ً (8مطابق ماده 576قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392رسیدگی به دعوای خصوصی اشخاص حقیقی و حقوقی که به تبع امر کیفری در دادگاههای نظامی مطرح میشود ،مستلزم تقدیم دادخواست و رعایت تشریفات آیین دادرسی مدنی است. دکتر احمد رفیعی مدیرکل حقوقی قوه قضاییه