استعلام
در راستای دستورالعمل شماره 9000/146517/100مورخ 1398/9/19ریاست محترم قوه قضاییه چند سوال
در خصوص آیین دادرسی کیفری دادگاههای عمومی بخش به حضور ارسال میگردد:
-1با توجه به اینکه حسب قانون آیین دادرسی کیفری قواعد و مقررات مرحله تحقیقات مقدماتی و مرحله دادرسی
متفاوت است و در دادگاه بخش تحقیقات مقدماتی و رسیدگی با هم انجام میشود:
اولاً :مرز تفکیک بین این دو مرحله در دادگاه عمومی بخش به چه صورت است و چه ملاک و ضابطهای در این
خصوص باید حکمفرما باشد به عنوان مثال رسیدگی در مرحله تحقیقات مقدماتی به صورت غیر ترافعی و در مرحله
رسیدگی ترافعی است مواد 359-206-91قانون آیین دادرسی کیفری
ثانیاً :در پروندههایی که از مرجع انتظامی به دادگاه واصل میشود و تحقیقات مقدماتی کامل است به عنوان مثال
تصادفی که طرفین نظر کارشناس مربوط را قبول دارند و گواهی پزشکی قطعی است یا سرقتی که متهم اقرار دارد
و شاکی نیز اعلام رضایت کرده است آیا میتوان بعد از تفهیم اتهام و اخذ آخرین دفاع و قرار تامین کیفری اقدام به
صدور رای کرد یا باید جلسه رسیدگی برگزار شود؟
ثالثاً :در صورتی که در دادگاه عمومی بخش نسبت به متهمی تفهیم اتهام و اخذ تامین انجام شود و پس از تکمیل
تحقیقات مقدماتی دادگاه وقت رسیدگی تعیین نماید و متهم در جلسه رسیدگی حاضر نشود در این صورت رای
دادگاه غیابی است یا حضوری؟
رابعاً :با توجه به ماده 242قانون آیین دادرسی کیفری که بیان داشته است :هر گاه ...به علت صدور قرار تامین متهم
در بازداشت بماند و پرونده اتهامی او منتهی به تصمیم نهایی در دادسرا نشود در صورتی که در دادگاه عمومی بخش
قرار تامین متهم منتهی به بازداشت وی شود آیا باید حسب مورد قرار تامین ابقا شود یا اینکه نیازی به ابقا نیست و
یا این که باید در مواردی که دادگاه بخش به جانشینی بازپرس اقدام میکند و دیگر موارد فرق قایل شد؟
-2با عنایت به ماده 21قانون آیین دادرسی کیفری در صورتی که در دادگاه بخش در حین رسیدگی به پرونده کیفری
به عنوان مثال تصرف عدوانی تخریب و ترک انفاق احراز مجرمیت متهم منوط به اثبات مسالی مالکیت یا زوجیت
باشد که واجد وصف حقوقی است در این صورت تکلیف دادگاه چیست؟ آیا صدور قرار اناطه وجاهت قانونی دارد
و میتوان پرونده کیفری را مختومه و شاکی را جهت طرح دعوای حقوقی دلالت نمود؟
-3با توجه به مواد 299- 298-294و 315قانون آیین دادرسی کیفری در صورتی که در حوزه قضایی دادگاه
بخش نوجوانی مرتکب جرم نگهداری مواد مخدری شود که در صلاحیت دادگاه انقلاب در مواردی که با تعدد قاضی
رسیدگی میکند نباشد در این صورت آیا دادگاه عمومی بخش صلاحیت رسیدگی به این بزه را دارد؟
پاسخ اداره کل حقوقی
-1اولا ،با عنایت به بند ب ماده 340قانون آیین دادرسی کیفری 1392ضابطه تفکیک »مرحله تحقیقات مقدماتی«
از »مرحله دادرسی به معنای اخص« در مواردی که پرونده به طور مستقیم در دادگاه مطرح میشود )نظیر فرض
سوال( صدور دستور تعیین وقت رسیدگی و ابلاغ مراتب به اصحاب دعوی و سایر اشخاصی که باید در دادگاه حاضر
شوند متعاقب انجام تحقیقات مقدماتی است.
ثانیا ،دادگاه بخش که مطابق ماده 299قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ،1392به جرائم در صلاحیت دادگاه
کیفری دو رسیدگی مینماید ،با عنایت به قسمت اخیر ماده 341این قانون ،ابتدا باید تحقیقات مقدماتی را رأساً انجام
دهد و پس از آن چنانچه انجام دادرسی را ضروری تشخیص دهد ،نسبت به تعیین وقت رسیدگی و ابلاغ به طرفین
اقدام نماید.
ثالثا ،اصولا رسیدگی کیفری دارای دو مرحله )تحقیقات مقدماتی و دادرسی به معنای اخص( میاشد که حسب قانون
آیین دادرسی کیفری مصوب ،1392تحقیقات مقدماتی توسط دادسرا )مواد 22و (92و دادرسی از سوی دادگاههای
کیفری مذکور در ماده 294این قانون صورت میپذیرد؛ اما در مواردیکه پرونده مستقیما در دادگاه کیفری مطرح
میشود ،مطابق قسمت اخیر ماده 341قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ،1392انجام تحقیقات مقدماتی توسط
دادگاه باید طبق مقررات مربوط صورت گیرد .بنابراین در مورد فرض سؤال ،دادگاه بخش که مطابق ماده 299قانون
فوقالذکر به تمامی جرایم در صلاحیت دادگاه کیفری دو رسیدگی میکند ،بدوا میباید تحقیقات مقدماتی را رأسا
انجام داده و پس از آن ،چنانچه انجام دادرسی را ضروری تشخیص دهد ،نسبت به تعیین وقت رسیدگی و احضار
طرفین اقدام کند .در این صورت ،چنانچه متهم یا وکیل او در جلسه یا جلسات رسیدگی دادگاه )که در مرحله دادرسی
است( حضور نیابد و لایحه دفاعیه هم نفرستاده باشد ،حکم صادره چنانچه بر محکومیت کیفری وی صادر شود ،مطابق
ماده 407قانون یادشده غیابی محسوب میشود.
رابعا ،نظر به حکم کلی مذکور در ذیل مادهی 341قانون آیین دادرسی کیفری ،1392در مرحلهی انجام تحقیقات
مقدماتی توسط دادگاه بخش ،مقررات مربوط به مرحلهی تحقیقات مقدماتی حاکمیت دارد و ضوابط مقرر در مادهی
242قانون اخیرالذکر ،باید تا مرحله ی شروع به رسیدگی )دادرسی به معنای اخص( در دادگاه بخش نیز رعایت گردد
اعم از این که صدور قرار یاد شده به عنوان دادرس یا جانشین بازپرس باشد.
-2هرچند رسیدگی به دعاوی مالکیت و زوجیت و امثال آن با تحقق شرایط در صلاحیت دادگاه بخش است اما از
آنجایی که رسیدگی به این دعاوی با فرض صلاحیت باید برابر مقررات مربوط از جمله تقدیم دادخواست و رعایت
مقررات مربوط به صلاحیت محلی انجام گیرد و دادگاه بخش در مقام رسیدگی به پروندههای کیفری و بدون رعایت
مقررات مربوط به رسیدگیهای مدنی مجاز به رسیدگی و احراز مالکیت یا زوجیت و امثال آن نمیباشد لذا در
فرض سؤال دادرس دادگاه عمومی بخش با لحاظ ماده 21قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392قرار اناطه
صادر و ذینفع را به طرح دعوای حقوقی دلالت مینماید.
-3مستفاد از مواد 304و تبصره ماده 289و 315قانون آئین دادرسی کیفری مصوب ،1392به کلیه جرائم افراد
کمتر از 18سال تمام شمسی در دادگاه اطفال و نوجوانان رسیدگی میشود؛ مگر این که جرائم مزبور ،مشمول
صلاحیت دادگاه کیفری یک و یا ناظر به مواردی باشد که دادگاه انقلاب میباید مطابق ماده 297قانون فوقالذکر
با تعدد قاضی رسیدگی نماید )یعنی جرائمی که مستوجب مجازاتهای مندرج در بندهای الف ،ب ،پ و ت ماده 302
این قانون باشد( .بنابراین درفرض سؤال که ناظر به ارتکاب جرم نگهداری مواد مخدر در حوزه قضایی بخش توسط
فرد بالغ زیر 18سال تمام شمسی است و از حیث صلاحیت مرجع رسیدگی از قلمرو شمول ماده 315قانون مذکور
خارج است ،رسیدگی در صلاحیت دادگاه اطفال و نوجوانان حوزه قضایی شهرستانی است که بخش جزئی از آن است،
مگر این که دادگاه مذکور در حوزه قضایی شهرستان ذیربط تشکیل نشده باشد که در این صورت با عنایت به ذیل
تبصره ماده 298و ماده ،299دادگاه بخش به جانشینی دادگاه اطفال و نوجوانان رسیدگی مینماید.
دکتر احمد رفیعی
سرپرست اداره کل حقوقی قوه قضاییه