نظریه مشورتی ۷/۹۹/۱۱۸

چنانچه قاضی در خیابان ،وقوع بزه سرقت را به طور دقیق مشاهده کند ،آیا امکان رسیدگی با ارجاع پرونده این جرم به وی تحت عنوان :قاضی کشیک ،مقام قضایی عهده دار تحقیقات مقدماتی یا دادگاه میسر است و آیا قاضی میتواند به علم خودبر اساس مشاهدات خویش استناد کند؟ و در فرض منفی بودن پاسخ ،تکلیف وی چیست؟

اولاً ،برابر بند »پ« ماده 64قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392وقوع جرم مشهود در برابر دادستان یا بازپرس، از جهات قانونی شروع به تعقیب است و برابر ماده 89این قانون ،چنانچه بازپرس )یا در غیاب دادستان ،دادیار( ناظر وقوع جرمی باشد تحقیقات را شروع میکند و در صورت ارجاع دادستان ،تحقیقات را ادامه میدهد .بنابراین ،وقوع جرم مشهود در برابر قاضی ،مانع رسیدگی وی به این جرم نیست. ثانیاً ،تمسک به علم جهت صدور حکم ،شرایطی دارد؛ از جمله اینکه مستند علم باید در پرونده موجود باشد؛ چه اینکه اگر قاضی خود را بینیاز از بیان مستندات منشأ علم خود بداند و به علم خود عمل کند خود را در مظان اتهام قرار داده است .همچنین طریق تحصیل علم قاضی باید به گونهای باشد که مستند علم وی قابلیت تناظر داشته باشد؛ زیرا تناظری بودن دادرسی ،ملاک مشروعیت احکام دادگاههاست .افزون بر این در نظام نوین دادرسی که مراجع بالاتر رأی و رسیدگی نخستین را مورد بازبینی قرار میدهند ،مستندات علم قاضی باید به نحوی در پرونده منعکس باشد که ایشان بتوانند آن مستندات را مورد ارزیابی قرار دهند که آیا به طور متعارف موجب ایجاد علم میشود یا خیر .بنابراین در فرض سؤال ،قاضی نمیتواند به صرف دیـده یا شنیدههای خود مبادرت به صدور حکم کند و آنها را مبنای حکم قرار دهد. دکتر احمد رفیعی سرپرست اداره کل حقوقی قوه قضاییه