استعلام
فردی شکایتی علیه اداره راه و شهرسازی دایر بر تسبیب در ایراد صدمه بدنی غیر عمدی مطرح نموده و با ارجاع
موضوع به کارشناسی رسمی دادگستری ،کارشناس منتخب میزان تقصیر را به صورت %50نسبت به اداره راه و
شهرداری و %25پیمانکار شهرداری و %25شخص شاکی اعلام نموده است؛ حال در فرض سوال:
-1تکلیف دادسرا در خصوص %50تقصیر اداره راه شهرداری در خصوص احضار متهم و اخذ تأمین در غالب ماده
688قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392چه میباشد؟ به عبارتی آیا شهردار و رئیس اداره راه به عنوان متهم
احضار میشوند یا این که شخص حقوقی مدنظر است؟
-2در صورتی که شخص حقوقی مدنظر باشد ،نحوه اخذ تأمین و تفهیم اتهام به چه صورت است و چه فردی احضار
میشود؟ مقصود از نماینده قانونی شخص حقوقی در ماده 688قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392چیست؟
پاسخ اداره کل حقوقی
بازگشت به نامه شماره 9018/203/726مورخ 1398/06/04به شماره ثبت وارده 933مورخ
،1398/06/05در خصوص استعلام فاقد شماره مورخ 4/6/1398دادیار محترم شعبه چهارم دادسرای عمومی و
انقلاب بابلسر ،نظریه مشورتی این اداره کل به شرح زیر اعلام میگردد:
1و -2اولاً ،مطابق ماده 143قانون مجازات اسلامی مصوب 1392در مسؤولیت کیفری اصل بر مسؤولیت شخص
حقیقی است و شخص حقوقی در صورتی دارای مسؤولیت کیفری است که نماینده قانونی شخص حقوقی بهنام یا در
راستای منافع آن ،مرتکب جرمی شود .همچنین مسؤولیت کیفری اشخاص حقوقی مانع مسؤولیت اشخاص حقیقی
مرتکب جرم نیست .چنانچه رابطه علیت بین رفتار شخص حقوقی و خسارت وارد شده ،احراز شود ،دیه و خسارت
قابل مطالبه خواهد بود و اعمال مجازات تعزیری نیز مطابق ماده 20این قانون و تبصره آن میباشد .در این صورت،
چنانچه اتهام مطروحه متوجه شخص حقوقی باشد ،مطابق مقررات مواد 688تا 696قانون آیین دادرسی کیفری
مصوب 1392و اصلاحات و الحاقات بعدی اقدام میگردد و لازم است به شخص حقوقی اخطار شود تا نسبت به
معرفی نماینده قانونی یا وکیل خود اقدام کند و پس از حضور نماینده شخص حقوقی مطابق ماده 689قانون اخیرالذکر،
اتهام وفق مقررات برای وی تبیین میشود .حضور نماینده شخص حقوقی تنها جهت انجام تحقیق یا دفاع از اتهام
انتسابی به شخص حقوقی است و هیچ یک از الزامات و محدودیتهای مقرر در قانون برای متهم در مورد وی اعمال
نمیشود؛ لکن چنانچه اتهام متوجه شخص حقیقی نظیر رؤسای ادارات دولتی ،مدیرعامل یا دیگر مسؤولان شخص
حقوقی باشد ،در این صورت نامبردگان متهم محسوب میشوند و احکام و قواعد عام حاکم بر نحوه احضار متهمان و
چگونگی تحقیق از آنان مطابق قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392و اصلاحات و الحاقات بعدی نسبت به آنها
ساری و جاری خواهد بود .بدیهی است که چنانچه ،اتهامی متوجه هر یک از اشخاص حقوقی و حقیقی باشد ،نحوه
احضار و تحقیق و رسیدگی نسبت به آنها مطابق قواعد ناظر به هر یک خواهد بود و لذا در صورتی که اتهامی متوجه
مدیر مربوط )در فرض استعلام شهرداری( نباشد و اتهام متوجه شخص حقوقی باشد ،موجب قانونی جهت تحمیل
مجازات به مدیر شخص حقوقی وجود نخواهد داشت .ضمناً تشخیص مصداق بر عهده مرجع قضایی رسیدگیکننده
است.
ثانیاً ،مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی با لحاظ تبصره ماده 14و ماده 20قانون مجازات اسلامی مصوب 1392ناظر
به جرایم تعزیری و منصرف از موارد پرداخت دیه است؛ لکن با عنایت به تعریف مقرر در ماده 17قانون مورد بحث و
بعضی مواد دیگر این قانون از جمله ماده 452و تبصره آن و همچنین مسئولیت عاقله یا بیتالمال در پرداخت دیه،
میتوان دیه را جبران خسارت ناشی از جنایت هم دانست؛ لذا در صورت وجود رابطه علیت بین رفتار شخص حقوقی و
خسارت واردشده ،محکومیت شخص حقوقی به پرداخت دیه بلامانع است؛ لکن شخص حقوقی از حیث پرداخت دیه،
متهم محسوب نمیشود و مفاد ماده 184قانون کار مصوب 1369نیز مؤید این مطلب است .بنابراین در جرایم
غیرعمدی که صرفاً مستلزم پرداخت دیه است و فقط از شخص حقوقی مطالبه دیه شده است ،تعقیب نماینده قانونی وی
و رسیدگی به اتهام شخص حقیقی منتفی است.
ثالثاً ،منظور از »نماینده قانونی« شخص حقوقی مذکور در ماده 688قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392با
لحاظ تبصره این ماده ،هر کسی است که به موجب قانون یا اساسنامه دارای اختیار در دفاع از دعاوی طرح شده علیه
شخص حقوقی است.
رابعاً ،اصولاً اقامه دعوی یا دفاع از آن باید به وسیله اصیل یا نماینده وی اعم از قانونی ،قضایی یا قراردادی به عمل
آید؛ ضمن آن که نمایندگان قانونی و قضایی نیز میتوانند برای اقامه دعوا یا دفاع از آن شخصاً یا با تعیین وکیل
دادگستری اقدام کنند و یا به شخصی وکالت در توکیل اعطا نمایند تا وی از طریق وکیل دادگستری اقدام کند .در
فرض سؤال ،هیأت مدیره و مدیرعامل حسب مورد نماینده قانونی شرکت میباشند و قانوناً حق اقامه دعوی یا دفاع از
آن را دارند .بنابراین اگر نخواهند اقامه دعوا یا دفاع نمایند ،چارهای جز اعطای وکالت به وکیل دادگستری ندارند.
بدیهی است که نماینده قانونی شخص حقوقی که خود متهم به ارتکاب جرم است ،نمیتواند به عنوان نماینده وی برابر
ماده 688قانون آیین دادرسی کیفری ،دفاع از شخص حقوقی را بر عهده گیرد.
دکتر محمد علی شاه حیدری پور
مدیر کل حقوقی قوه قضاییه