استعلام
با عنایت به اینکه شخصی حدود سه سال پیش با شلیک گلوله 4نفر را به قتل رسانده و 4نفر را نیز مجروح نموده
است و در جریان رسیدگی در شعبه بازپرسی چند مرحله به پزشکی قانونی معرفی که نظریات متهافتی در خصوص
دارا بودن و عدم دارا بودن جنون در حین ارتکاب جرم اعلام گردید و سرانجام کمیسیون پزشکی قانونی در آخرین
نظریه اعلام نمود متهم قبل از ارتکاب جرم و پس از ارتکاب جرم و در حال حاضر فاقد جنون است لیکن تشخیص
جنون وی در لحظه وقوع جرم مقدور نیست که متعاقباً این مرجع خواستار ارائه نظریه تکمیلی از آن کمیسیون گردید
و در پاسخ اعلام شد از نظر این کمیسیون نامبرده در حین ارتکاب جرم فاقد قوه تمیز بوده است با این اوصاف:
اولاً :وفق ماده 419قانون مجازات اسلامی مصوب 1392متهم ،مجنون محسوب و مسئوولیت کیفری ندارد.
ثانیاً :بر اساس بند »ب« ماده 292همان قانون جنایاتی که توسط مجنون واقع میشود خطای محض محسوب میگردد.
ثالثاً :طبق مقررات ماده 463قانون پیش گفته در جنایات خطای محض اگر با اقرار مرتکب ثابت شود پرداخت دیه
بر عهده خود او میباشد و بر اساس ماده 470همین قانون ابتدا مرتکب میبایست دیه را پرداخت کند با توجه به
منتفی بودن مسئوولیت عاقله در این مورد و در صورت عدم تمکن دیه از بیتالمال پرداخت میشود توضیح اینکه
در ما نحن فیه در زمان افاقه از متهم تحقیق گردیده چرا که بنا به نظر پزشکی قانونی پس از ارتکاب جرم فاقد جنون
بوده است و بارها به ارتکاب آن اقرار و بازسازی صحنه نیز طبق اظهارات او انجام شده است.
رابعاً :وفق مقررات ماده 202قانون آیین دادرسی کیفری پس از احراز جنون مرتکب هنگام ارتکاب جرم پرونده در
دادسرا با قرار موقوفی تعقیب مواجه میگردد.
حال با عنایت به مراتب معنونه خواهشمند است به سوالات ذیل پاسخ و این دادستانی را ارشاد فرمایید:
-1از آنجا که مسئوولیت پرداخت دیه با متهم میباشد و از سویی دادسرا تکلیف به صدور قرار موقوفی تعقیب دارد
و علیالاصول پس از صدور قرار موقوفی تعقیب تأمین اخذ شده نیز منتفی میگردد در این حالت تکلیف قرار تأمین
چه خواهد شد آیا بقاء تأمین پس از صدور قرار موقوفی تعقیب محمل قانونی دارد و اگر با منتفی دانستن قرار تأمین
متهم آزاد گردد تکلیف جبران خسارت وارده به اولیاءدم و شاکیان دیه چه خواهد بود؟
-2آیا دادسرا میبایست ارتکاب جنایت خطای محض را به مرتکب تفهیم و از این حیث با صدور کیفر خواست پرونده
را به دادگاه ارسال کند یا خیر؟ چنانچه پاسخ منفی میباشد آیا موضوع مشمول مقررات تبصره 1ماده 85قانون آیین
دادرسی کیفری میگردد؟
-3آیا اساسا بین مقررات ماده 149قانون مجازات اسلامی که مرتکب را فاقد مسئوولیت کیفری میداند با مقررات
ماده 463همان قانون که وی را مسئول پرداخت دیه میداند تعارض وجود ندارد؟ با توجه به اینکه دیه ذوجنبتین
بوده و صرفاً جبران خسارت محسوب نمیگردد به خصوص در قتل خطایی که فاقد مجازات تعزیری است پرداخت
دیه کیفر عمل ارتکابی تلقی میگردد چگونه شخصی را که فاقد مسئوولیت کیفری است مسئول پرداخت دیه بدانیم.
پاسخ اداره کل حقوقی
صرف نظر از اینکه تشخیص نهایی در خصوص جنون یا عدم جنون )سلامت روان( متهم حین ارتکاب جرم پس از
اخذ نظریه پزشکی قانونی به عهده مرجع قضایی رسیدگیکننده است ،در صورت احراز جنون توسط مقام قضایی،
پاسخ به سؤالها به شرح زیر است:
-1طبق ماده 149قانون مجازات اسلامی مصوب ،1392هرگاه مرتکب در »زمان ارتکاب جرم« دچار اختلال روانی
بوده ،به نحوی که فاقد اراده یا قوه تمییز باشد» ،مجنون« محسوب میشود و مسؤولیت کیفری ندارد .در چنین فرضی
بر اساس ماده 202قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392دادسرا قرار موقوفی تعقیب صادر میکند و قرار تأمین
کیفری صادرشده نیز طبق ماده 251قانون اخیرالذکر با صدور قرار موقوفی تعقیب لغو میشود.
-2مسؤولیت پرداخت دیه جنایات منتسب به مجنون تحت عنوان خطای محض موضوع بند »ب« ماده 292و مواد
463و 470قانون مجازات اسلامی مصوب 1392با توجه به ماده 452همین قانون از باب مسؤولیت مدنی و
ضمان است و با صدور قرار موقوفی تعقیب مرتکبی که جنون وی حین ارتکاب جنایت اثبات شده است ،طبق تبصره
1ماده 85قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392پرونده باید جهت تعیین تکلیف دیه به دادگاه کیفری ذیربط
ارسال شود.
-3با توجه به آنچه که در بند 2اعلام شد ،بین مواد 149و 463قانون مجازات اسلامی مصوب 1392تعارضی
وجود ندارد و پرداخت دیه در فرض سؤال از باب ضمان است ،نه مسؤولیت کیفری.
دکتر احمد رفیعی
سرپرست اداره کل حقوقی قوه قضاییه