استعلام
-1با عنایت به مواد 17و 18آییننامه اجرایی بند »ث« ماده 113قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت
جمهوری اسلامی ایران )موضوع صدور گواهی انحصار وراثت توسط سازمان ثبت احوال کشور( مصوب
1403/12/26هیأت وزیران ،چنانچه پس از قطعیت گواهی انحصار وراثت ،حکم قطعی مؤثر بر گواهی
یادشده از سوی مراجع قضایی صادر شود ،اصلاح گواهی انحصار وراثت توسط سازمان ثبت احوال صورت
میگیرد.
با عنایت به توضیح مذکور ،آیا اشخاص میتوانند به صورت مستقیم نسبت به گواهی انحصار وراثت
قطعیتیافته در دادگاه اعتراض کنند و دادگاه این گواهی را رأساً اصلاح کند و یا آنکه باید مطابق مقررات
فوق در ابتدا ،به امری که مستلزم رسیدگی قضایی است؛ مانند اثبات نسب ،نفی نسب و اصلاح تاریخ فوت
در دادگاه رسیدگی شده و سپس رأی قطعی برای اصلاح گواهی یادشده به سازمان ثبت احوال ارسال شود؟
-2نظر به اینکه در برخی موارد ،اعتراض به گواهی انحصار وراثت قطعیتیافته ،مربوط به اموری است که
اصلاح آن مستلزم به رسیدگی قضایی نمی باشد؛ مانند موارد مربوط به اشتباهات سامانه ای ،خطای کارمندان
ثبت احوال یا مسائل مربوط به عدم ثبت فوت افراد در گذشته و با توجه به اینکه بر اساس ماده 309قانون
آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 1379مرجع صادرکننده رأی ،در موارد
مربوط به اشتباهات ،رأساً یا با درخواست ذینفع ،رأی مذکور را حتی در صورت قطعیت اصلاح میکند ،آیا
در موارد یادشده سازمان ثبت احوال مکلف به رسیدگی به اعتراض و صدور گواهی اصلاحی است؟
-3نظر به اینکه بند »ث« ماده 113قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب
1403بر مرجعیت سازمان ثبت احوال کشور در صدور گواهی انحصار وراثت اطلاق دارد و با عنایت به
اینکه گواهی انحصار وراثت محدود و نامحدود از حیث آثار و کارکرد ،دارای تفاوت ماهوی هستند ،همچنین
با توجه به این موضوع که گواهی صادره از سوی سازمان ثبت احوال قابل اعتراض در هیأت حل اختلاف
این سازمان و سپس نزد مرجع صالح قضایی است ،در مواردی که پیشتر گواهی انحصار وراثت صادر شده
است و در حال حاضر وراث یا دیگر ذینفعان تقاضای صدور گواهی انحصار وراثت با اثر نامحدود را دارند،
مرجع صدور این گواهی سازمان ثبت احوال است یا دادگاه صالح ؟
-4در ماده 13آییننامه صدرالذکر ،مرجع صالح برای رسیدگی به اعتراض نسبت به رأی هیأت حل اختلاف
سازمان ثبت احوال» ،دادگاه ذیصلاح« دانسته شده است ،آیا صلاحیت محلی این دادگاه مطابق ماده 20
قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب ، 1379همچنان دادگاه محل آخرین
اقامتگاه متوفی است و یا دادگاه محل دیگری صالح به رسیدگی است؟
پاسخ اداره کل حقوقی
-1با توجه به موارد قطعیت گواهی انحصار وراثت به شرح مذکور در بندهای ماده 17آییننامه اجرایی بند
»ث« ماده 113قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران )موضوع صدور گواهی انحصار
وراثت توسط سازمان ثبت احوال کشور( مصوب 1403/12/26هیأت وزیران و بالحاظ ماده 18این آییننامه
که مقرر میدارد» :در صورت صدور حکم قطعی از سوی مراجع قضایی در مواردی از قبیل اثبات یا نفی
نسب که مؤثر بر مفاد گواهی انحصار وراثت باشد ،مرجع قضایی مکلف است رأی مذکور را به سازمان اعلام
کند .سازمان نیز مکلف است بر اساس رأی مرجع قضایی گواهی انحصار وراثت اصلاحی را صادر و به وراث
و ...ابلاغ کند« ،فرض اصلاح گواهی حصر وراثت قطعی از سوی سازمان ثبت احوال کشور به رسمیت
شناخته شده است .بر این اساس ،در فرض سؤال ،پس از قطعیت گواهی انحصار وراثت ،ابتدا باید در مرجع
صالح قضایی دعوایی که مؤثر بر گواهی انحصار وراثت است؛ از قبیل اثبات یا نفی نسب ،مطرح شود و پس
از قطعیت رأی مطابق ماده 18یادشده ،رأی قطعی به سازمان ثبت احوال کشور ارسال و این سازمان بر مبنای
رأی قطعی که مؤثر در گواهی مذکور است ،گواهی انحصار وراثت اصلاحی را صادر و ابلاغ کند؛ بنابراین،
اصلاح گواهی انحصار وراثت در مرجع قضایی ،منتفی است.
-2با توجه به اطلاق ماده 16آییننامه مذکور و از آنجا که ماده 15این آییننامه راجع به اصلاح و ابلاغ
گواهی انحصار وراثت توسط سازمان ثبت احوال کشور بر اساس رأی قطعی شده هیأت حل اختلاف یا دادگاه
است ،در فرض سؤال که گواهی انحصار وراثت واجد ایرادهای شکلی و سهـو قلم و از جا افتادگی کلمات
است ،در هر صورت ،صدور گواهی انحصار وراثت اصلاحی؛ حتی اگر گواهی با وجود ایرادهای مذکور
قطعیت یافته باشد ،بر عهده سازمان ثبت احوال کشور است.
-3به موجب بند »ث« ماده 113قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403
و آییننامه اجرایی این بند مصوب 1403/12/26هیأت وزیران ،به نحو اطلاق سازمان ثبت احوال کشور
مکلف به صدور گواهی انحصار وراثت موضوع ماده 360قانون امور حسبی مصوب 1319با رعایت ترتیبات
مقرر در این بند و همچنین آییننامه اجرایی آن شده است؛ از آنجا که در بند »ث« مذکور و آییننامه اجرایی
آن ،انتشار آگهی منتفی شده و به موجب ماده 11آییننامه یادشده ،مندرجات گواهی انحصار وراثت تصریح
و تعیین شده و در خصوص نصاب اعتبار گواهی مذ کور به صورت محدود و یا نامحدود مقررهای پیشبینی
نشده است ،به نظر میرسد آن بخش از مقررات قانون امور حسبی مصوب 1319؛ از جمله مواد 361و 364
این قانون که ناظر به انتشار آگهی در فرض داشتن نصاب خاصی از بهای ترکه است و همچنین حکم ذیل
ماده 363آن مبنی بر افزایش این مبلغ هر سه سال یک بار توسط وزارت دادگستری با تصویب ریاست
محترم قوه قضاییه ،سالبه به انتفاء موضوع است؛ بر این اساس ،در فرض سؤال که گواهی انحصار وراثت به
صورت محدود بر اساس ماده 364قانون امور حسبی مصوب 1319صادر شده است ،در حال حاضر اصولاً
انجام تشریفات مربوط به صدور گواهی یادشده وفق ماده 361این قانون به وسیله دادگاه منتفی است و با
توجه به اطلاق مقررات صدرالذکر ،در فرض سؤال ،در حقیقت گواهی انحصار وراثت موضوع این آییننامه
که در بند 5ماده یک آن تعریف شده است ،صادر نشده است و موضوع مشمول حکم ماده 20آییننامه
یادشده است و سازمان ثبت احوال کشور به درخواست متقاضی ،مطابق این ماده مکلف به صدور گواهی
انحصار وراثت است.
-4پاسخ سؤال 4متعاقباً ارسال خواهد شد.
دکتر محمدعلی شاه حیدری پور
مدیر کل حقوقی قوه قضاییه