استعلام
-1در صورتی که قاتل عمد پیش از صدور حکم به هر علت فوت کند و فردی نیز در ارتکاب قتل با او معاونت
کرده باشد ،از آنجا که موضوع رضایت اولیای دم نسبت به قاتل منتفی است ،آیا مجازات معاون باید بر اساس
بند »الف« ماده 127قانون مجازات اسلامی مصوب 1392تعیین شود یا بر اساس بند »ت« و تبصره 2این
ماده؟ در صورت اعلام رضایت اولیای دم نسبت به معاون ،آیا میتوان بر اساس ملاک بند »ت« و تبصره 2این
ماده تعیین مجازات کرد؟ -2چنانچه فردی نوجوانی را برای ارتکاب قتل عمدی تحریک کند و نوجوان نیز به
سبب این تحریک مبادرت به قتل عمدی نماید و پس از آن به استناد ماده 91مجازات اسلامی مصوب 1392
قصاص نفس نوجوان متنفی و به نگهداری در کانون اصلاح و تربیت محکوم شود ،مجازات معاون جرم بر چه
اساسی باید تعیین شود؟ بر اساس بند »الف« ماده 127قانون مجازات اسلامی مصوب 1392یا بر اساس بند
»ت« و تبصره 2این ماده؟ -3با توجه به ماده 130قانون مجازات اسلامی مصوب ،1392چنانچه شخصی که
گروه مجرمانه تشکیل داده است ،از گروه خارج شود و پس از آن اعضای گروه مرتکب جرایم دیگری شوند،
آیا این شخص به عنوان تشکیلدهنده گروه مجرمانه به عنوان سردسته قابل مجازات است و یا به صرف خارج
شدن از گروه ،دیگر عنوان تشکیلدهنده بر وی اطلاق نمیشود و در مورد رفتارهای مجرمانه بعدی مسئولیتی
ندارد؟ -4مقصود از مسلوبالاختیار در قتل در ماده 307قانون مجازات اسلامی مصوب 1392چیست؟ تعریف
علمی این اصطلاح چیست؟ چه حرکات و رفتارهایی از متهم باید صورت گیرد تا بر وی عنوان مسلوبالاختیار
اطلاق شود؟ -5چرا قانونگذار در ماده 191قانون مجازات اسلامی مصوب 1392فقط شهادت را مبنای جرح
و تعدیل شاهد قرار داده است و در خصوص دیگر ادله ذکری به میان نیاورده است؟ به عبارت دیگر ،چرا در
این ماده آمده است که فقط از طریق شهادت می توان جرح یا تعدیل را اثبات کرد و آیا نمیتوان با ادله دیگری
این موضوع را اثبات کرد؛ برای مثال آیا حکم دادگاه مبنی بر محکومیت قبلی شاهد به شرب خمر یا زنا برای
جرح وی کفایت نمیکند؟ -6چنانچه دادگاه در خصوص جرم قابل گذشت مجازات تکمیلی تعیین کرده باشد
و پس از آن به سبب عدم اجرای این مجازات توسط محکومعلیه ،دادگاه در اجرای ماده 24قانون مجازات
اسلامی مصوب 1392مجازات تکمیلی را به مجازات حبس تبدیل کرده باشد ،آیا با رضایت شاکی مجازات
حبس هم منتفی است و یا از آنجا که این مجازات به سبب عدم اجرای رأی دادگاه است ،حتی در فرض رضایت
شاکی نیز باید اعمال شود؟
پاسخ اداره کل حقوقی
-1مطابق قسمت اخیر ماده 129قانون مجازات اسلامی مصوب ،1392موقوفی تعقیب یا اجرای مجازات
مرتکب جرم به جهتی از جهات مانند فوت متهم یا محکومعلیه موضوع بند »الف« ماده 13قانون آیین دادرسی
کیفری مصوب ،1392در تعقیب و مجازات معاون جرم تأثیری ندارد و مجازات معاون با توجه به مجازات
قانونی جرم ارتکاب یافته بر اساس ماده 127قانون پیش گفته تعیین می شود؛ بر این اساس ،در فرض سؤال که
ناظر به کیفیت تعیین مجازات برای معاون در قتل عمدی است که مباشر آن فوت کرده است ،با عنایت به نسخ
تبصره ماده 612قانون مجازات اسلامی )تعزیرات( مصوب 1375و انصراف فرض سؤال از ماده 612و تبصره
2ماده 127قانون مجازات اسلامی مصوب ، 1392مجازات معاون جرم در قتل عمدی که مجازات قانونی آنها
قصاص است ،براساس بند »الف« ماده 127قانون پیشگفته تعیین میشود و گذشت یا عدم گذشت شاکی در
فرض سؤال نسبت به معاون جرم قتل عمدی موثر در مقام نیست و مجازات مرتکب بر اساس بند »الف« ماده
127قانون یادشده تعیین میشود.
-2در فرض سؤال که نوجوان مرتکب جرم مستوجب قصاص شده و دادگاه در اجرای ماده 91قانون مجازات
اسلامی مصوب 1392وی را به مجازات تعزیری مقرر در فصل دهم این قانون محکوم کرده است ،محکومیت
مباشر به مجازات تعزیری ،در مجازات معاون )معاونت در جرم مستوجب قصاص( تأثیری ندارد؛ بنابراین در
فرض سؤال مجازات معاون جرم ،مطابق بند »الف« ماده 127قانون یادشده تعیین میشود .مفاد ماده 129قانون
یادشده مؤید این دیدگاه است.
-3از جمع ماده 130قانون مجازات اسلامی مصوب 1392و تبصره 2این ماده چنین مستفاد است که در
صورتی سردسته به حداکثر مجازات شدیدترین جرمی که اعضای آن گروه در راستای اهداف گروه مرتکب شده
است ،محکوم میشود که جرم در زمانی که تشکیلدهنده گروه مجرمانه عضو آن گروه است ،واقع شده باشد؛
بنابراین در فرض سؤال که سردسته پس از تشکیل گر وه مجرمانه از آن خارج شده است ،موجب قانونی برای
مسئول دانستن وی بابت رفتارهای مجرمانه ارتکابی توسط باقیمانده اعضا پس از خروج از گروه ،وجود ندارد
و چنین فرضی از شمول ماده 130قانون پیشگفته خارج است.
بدیهی است در مواردی که مطابق حکم خاص قانون؛ مانند جرم موضوع ماده 498قانون مجازات اسلامی
)تعزیرات( مصوب ،1375صرف تشکیل گروه برای ارتکاب جرم ،جرمانگاری شده است ،از آنجا که در این
موارد به محض تشکیل گروه ،این جرم محقق می شود )جرم آنی( ،خارج شدن بعدی تشکیلدهنده از آن گروه،
مانع تعقیب و مجازات وی مطابق نص قانونی مربوط نیست.
-4مقصود از »مسلوبالاختیار« مذکور در ماده 307قانون مجازات اسلامی مصوب 1392کسی است که به
خاطر مستی و عدم تعادل روانی ناشی از مصرف مواد مخدر ،روان گردان و مانند آن اختیار خود بر رفتارش را
بهگونهای از دست داده باشد که عرفاً نمیتوان قتل عمدی مستوجب قصاص را به وی منتسب دانست.
-5با عنایت به تعریف به عمل آمده در ماده 191قانون مجازات اسلامی مصوب 1392از »جرح« و »تعدیل«
شاهد شرعی ،از نظر قانونگذار »جرح« و »تعدیل« شاهد شرعی که از سوی اصحاب دعوا به عمل میآید،
صرفاً با شهادت شاهد بر فقدان یا وجود شرایط قانونی شاهد انجام میشود؛ اما این امر نافی آن نیست که قاضی
با عنایت به تبصره یک ماده ،177صدر ماده 181و ماده 194قانون یادشده به استناد دلایل دیگر ،فقدان یا
وجود شرایط شاهد را احراز کند.
-6از آنجا که مجازات تکمیلی برای تکمیل و تتمیم مجازات اصلی تعیین می شود و تابع مجازات اصلی است،
در صورت گذشت شاکی ،اجرای مجازات اصلی و به تبع آن اجرای مجازات تکمیلی نیز موقوف میشود.
دکتر محمدعلی شاه حیدری پور
مدیر کل حقوقی قوه قضاییه