استعلام
وفق ماده 296قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392شعب دادگاه کیفری یک دارای رئیس و دو مستشار
است که با حضور دو عضو نیز رسمیت مییابد و در صورت عدم حضور رئیس ،ریاست دادگاه به عهده عضو
مستشاری است که سابقه قضایی بیشتری دارد؛ به موجب تبصره 2همین ماده ،دادرس علیالبدل حسب مورد
میتواند به جای رئیس یا مستشار انجام وظیفه کند .همچنین با انتخاب رئیس کل دادگستری استان ،عضویت
مستشاران دادگاههای تجدیدنظر در دادگاه کیفری یک و دادگاه انقلاب در مواردی که با تعدد قاضی رسیدگی
می کند بلامانع است .در خصوص مقرره فوق ،به نظر میرسد هر چند حضور مستشاران؛ اعم از مستشار دارای
سابقه خدمت بیشتر یا کمتر در جلسات رسیدگی دادگاه الزامی است؛ اما اداره جلسه فقط با رئیس شعبه و در
غیاب وی با مستشار ارشد است و مستشار با سابقه کمتر ،علاوه بر عدم تکلیف ،حق ریاست و اداره جلسه را
ندارد .همچنین وفق ماده 389قانون یادشده قانون پس از اتمام مهلت اعم از آنکه ایراد و اعتراضی واصل شده
یا نشده باشد ،مدیر دفتر ،پرونده را به دادگاه ارسال میکند .رئیس دادگاه ،پرونده را شخصاً بررسی و گزارش
جامع آن را تنظیم و یا به نوبت به یکی از اعضای دادگاه ارجاع میکند .عضو مذکور حداکثر ظرف 10روز،
گزارش مبسوط راجع به اتهام و ادله و جریان پرونده را تهیه و تقدیم رئیس میکند.
از این حکم قانونی چنین مستفاد است که تهیه گزارش پرونده برای تشکیل جلسه مقدماتی دادگاه ضروری است
و این گزارش توسط رئیس دادگاه تهیه میشود و فقط در صورت ارجاع پرونده به یکی از مستشاران؛ اعم از
ارشد یا دارای سابقه کمتر برای تهیه گزارش مهلت قانونی تعیین شده است؛ در غیر این صورت ،تکلیفی متوجه
مستشاران نیست .همچنین وفق ماده 395قانون یادشده ،در دادگاه کیفری یک و نیز در تمام مواردی که رسیدگی
مرجع قضایی با قضات متعدد پیشبینی شده باشد ،رأی اکثریت تمام اعضاء ملاک است .نظر اقلیت باید به طور
مستدل در پرونده درج شود .در صورتی که نظر اکثریت به شرح فوق حاصل نشود ،یک عضو مستشار دیگر
توسط مقام ارجاع اضافه میشود .از این حکم چنین مستفاد است که مستشاران و رئیس دادگاه در امر مشورت
و اظهار نظر؛ اعم از موافق یا مخالف از حق برابر برخوردارند و در صورت مخالف بودن هر یک آنها؛ اعم از
رئیس یا مستشاران باید نظر مخالف خود را به صورت مستدل مکتوب و در پرونده درج کنند .در ماده 397
قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392نیز پیشبینی شده است که قضات دادگاه کیفری یک میتوانند با اجازه
رئیس دادگاه از طرفین و وکلای آنان ،شهود ،اهل خبره و دادستان پرسش کنند .از نص این ماده چنین برداشت
میشود که هرچند حضور مستشاران در جلسه رسیدگی الزامی است؛ اما مستشاران دادگاه کیفری یک؛ اعم از
مستشاری که دارای سابقه بیشتر و یا سابقه کمتر است ،در صورت عدم اجازه رئیس دادگاه حتی اجازه مطرح
کردن پرسشهایی را که ضروری میداند ،ندارد.
توضیح آنکه به موجب ماده ) 404اصلاحی (1394قانون یادشده ،اعضای دادگاه پس از اعلام ختم رسیدگی با
استعانت از خداوند متعال ،تکیه بر شرف و وجدان و با توجه به محتویات پرونده ،مشاوره مینمایند و در همان
جلسه و در صورت عدم امکان ،در اولین فرصت و حداکثر ظرف مدت یک هفته مبادرت به صدور رأی میکنند.
در صورتی که بین اعضای د ادگاه اتفاق نظر حاصل نشود ،رأی اکثریت معتبر است .انشای رأی به عهده رئیس
دادگاه است؛ از حکم این ماده چنین مستفاد است که مستشاران در صورت حضور رئیس دادگاه فقط تکلیف
حضور در جلسه دادگاه ،مشاوره و اعلام نظر موافق و امضاء پیش نویس و رأی صادره و یا مخالفت و مکتوب
کردن نظریه و استدلال خود را دارند و در صورتیکه رئیس دادگاه غایب باشد و یا آنکه جزء اقلیت باشد ،وظایف
وی به عهده مستشار با سابقه بیشتر و به اصطلاح ارشد است و در هر صورت ،مستشاری که داری سابقه کمتر
است ،نه تنها تکلیفی ندارد؛ بلکه بدون اجازه رئیس دادگاه ،اجازه اداره و ریاست جلسه رسیدگی ،سؤال از
اصحاب پرونده و وکلا و شهود و تهیه پیشنویس یا انشاء رأی را ندارد .نتیجه آنکه ،از مواد قانونی فوقالذکر
میتوان این نتیجه را حاصل دانست که تکلیف اختصاصی مستشار با سابقه کمتر ،صرفاً محدود به انجام وظایف
قانونی محوله؛ مشتمل بر مشارکت فعال و حضور در جلسات رسیدگی و در صورت اجازه رئیس ،سؤال و انجام
تحقیقات؛ شرکت در جلسات شعب دیگر برای رسمیت پیدا کردن جلسه شعبه پس از درخواست شعبه و تعیین
به عنوان مستشار و ارجاع توسط سرپرست یا معاون ارجاع دادگاههای کیفری یک؛ مشاوره و اظهار نظر حقوقی
و مکتوب کردن نظر قضایی پس از ختم رسیدگی در صورتی که در اقلیت باشد؛ تنظیم گزارش در مهلت قانونی
ده روزه؛ در صورت ارجاع پرونده توسط رئیس شعبه؛ انشاء و نگارش رأی صرفاً در غیاب تمامی مقامات ارشد
است که وفق نص ماده 296همان قانون این امر ممکن نیست.
با عنایت به مراتب و توضیحات پیشگفته ،خواهشمند است به پرسشهای زیر پاسخ دهید:
-1با توجه به نص ماده 389قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ،1392آیا رئیس شعبه در تقسیم و ارجاع
پروندهها برای اظهارنظر یا تهیه گزارش به مستشاران؛ بویژه مستشار با سابقه کمتر ،تکلیف قانونی دارد و آیا این
موضوع در حدود صلاحدید وی است؟ در این خصوص ،مسئولیت قانونی رئیس شعبه چیست؟
-2در صورت عدم ارجاع پرونده یا عدم ارجاع به تعداد کافی در طول سال و ایام حضور مستشار در شعبه
توسط رئیس شعبه ،تکلیف و مسئولیت مستشار چیست؟
-3در صورتی که بهرغم گزارش کتبی و اعلام عدم ارجاع پرونده توسط مستشار به سرپرست دادگاههای کیفری
یک ،تهیه گزارش از مستشار مطالبه نشده باشد ،آیا هیأت بازرسی یا ارزشیابی و یا دادسرای انتظامی میتواند
مستشار را به علت عدم ارائه گزارش مؤاخذه یا برای وی امتیاز منفی منظور کند؟
-4نظر اداره محترم حقوقی در خصوص روش و شاخصهای ارزشیابی مستشار با سابقه کمتر که امکان نگارش
رأی یا انشای رأی برای وی فراهم نشده است ،چیست؟ آیا این موضوع میتواند موجب محرومیت از ارتقا شود
و یا آنکه باید برای آن راهکار خاصی در نظر گرفت؟
-5بر اساس ماده 404قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392که انشای رأی را صرفاً به رئیس دادگاه یا در
غیاب وی به مستشار با سابقه بیشتر واگذار کرده است ،شیوه ارزشیابی مستشار با سابقه کمتر در عمل چیست؟
-6آیا معیار ارزشیابی مستشار با سابقه کمتر ،صرفاً بر اساس ایفای تکالیف مقرر قانونی مانند شرکت در جلسات
رسیدگی ،مشاوره و اظهارنظر و تهیه گزارش )در صورت ارجاع رئیس شعبه( خواهد بود؟
-7در فرضی که به دلایلی از جمله عدم ارجاع یا عدم اجازه شرکت در انشای رأی به مستشار با سابقه کمتر،
عملاً وی فاقد سابقه عملی برای ارتقا شود ،تکلیف ارزشیابی او و حق اعتراض وی چگونه خواهد بود؟
-8با عنایت به منع صریح ماده 404قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ،1392آیا واحد نظارت و بازرسی،
بازرس دادگستری استان ،سرپرست مجتمع قضایی ،معاون ارجاع ،رئیس شعبه یا هیأت ارزشیابی قضات استان
و یا دادسرای انتظامی قضات میتوانند مستشار با سابقه کمتر را ملزم به انشای رأی نمایند و یا بابت عدم انشاء
رأی ،ارزشیابی منفی بدهند یا اقدام انتظامی انجام دهند؟ آیا اساساً این درخواست یا ارزیابی ،وجاهت قانونی
دارد؟
-9آیا مطابق قانون و رویه دادسرای انتظامی ،میتوان صرفاً به دلیل عدم انشاء رأی توسط مستشار با سابقه
کمتر )برخلاف نص ماده 404قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ،(1392صلاحیت علمی ،تجربی یا قضایی وی
را زیر سؤال برد و یا با توسل به این موضوع ،در فرآیند ارزیابی علمی ،امتیاز منفی لحاظ کرد؟
-10چنانچه در فرآیند ارزشیابی قضات ،از مستشار با سابقه کمتر خواسته شود بهرغم تصریح ماده 404یادشده،
مبادرت به انشای رأی کند و یا گزارش رأی ارائه دهد ،تکلیف قانونی این مستشار و صحت یا سقم اقدام هیأت
ارزشیابی چیست؟
-11آیا مستشار با سابقه کمتر در دادگاه کیفری یک مکلف به نگارش رأی است؟
-12آیا ارزشیابی مستشار دارای سابقه کمتر صرفاً باید بر اساس حضور وی در جلسات ،اظهار نظر حقوقی و
تهیه گزارش در صورت ارجاع باشد؟
-13در صورتی که نگارش رأی بر خلاف ماده 404قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392درخواست شود،
آیا می توان بابت عدم نگارش رأی امتیاز منفی اعمال کرد؟ وظیفه و حقوق قانونی مستشار دارای سابقه خدمت
کمتر چیست؟
-14چنانچه مسؤول ارزیابی یا دادسرای انتظامی قضات ،بدون رعایت حکم قانون از مستشار با سابقه کمتر
مطالبه ای داشته باشد ،مرجع رسیدگی به اعتراض به این درخواست ،کدام است؟
-15با عنایت به نص ماده 404پیشگفته و فرض سؤالات هشتم ،نهم ،دهم ،سیزدهم و چهاردهم ،چنانچه
گزارشی با عنوان ترک فعل به سبب عدم انشاء رأی به مراجع نظارتی یا دادسرای انتظامی قضات ارسال شود،
آیا این امر از مصادیق تکلیف مالایطاق و گزارش خلاف واقع موضوع ماده 698قانون مجازات اسلامی )تعزیرات
مصوب (1375است؟
پاسخ اداره کل حقوقی
-1وظیفه و اختیار رئیس دادگاه کیفری یک در تهیه گزارش جامع پرونده همان است که در ماده 389قانون
آیین دادرسی کیفری مصوب 1392در عبارت »رئیس دادگاه پرونده را شخصاً بررسی و گزارش جامع آن را
تنظیم و یا به نوبت به یکی از اعضای دادگاه ارجاع میکند« آمده است و در صورت ارجاع به دیگر اعضای
دادگاه )مستشاران دادگاه کیفری یک( ،رعایت نوبت الزامی است.
-2از قسمت اخیر ماده یک قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392و اصل قانونی بودن دادرسی کیفری
موضوع ماده 2این قانون ،چنین مستفاد است که تکلیف مستشار داد گاه کیفری یک همان است که از جمله در
مقررات مربوط به رسیدگی به دادگاه کیفری یک )فصل چهارم قانون یادشده؛ مواد 382به بعد این قانون( آمده
است.
3تا 10و 12تا -14اولاً ،با عنایت به ماده یک قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392و صدر ماده 2این
قانون ،اشخاص و مقامات قضایی و وظایف و اختیارات آنان تابع اصل کلی حاکمیت قانون و اصل قانونی بودن
دادرسی کیفری است و تکلیف قانونی مستشار دادگاه کیفری یک ،تابعی از این اصل است.
ثانیاً ،بررسی و نقد شاخصهای ارزشیابی رفتار و عملکرد قضات و معیارهای آن و ارتقاء مقامات قضایی از
حیطه وظایف اداره کل حقوقی خارج است و مطابق ماده 12قانون نظارت بر رفتار قضات مصوب 1390و
آییننامه اجرایی این قانون مصوب 1395/2/25و دستورالعمل ترفیع دارندگان پایه قضایی مصوب
1398/12/24رفتار میشود.
-11کیفیت صدور رأی و نقش مستشار دادگاه کیفری یک در رسیدگی و انشاء رأی همان است که در مقررات
مربوط به کیفیت رسیدگی و صدور رأی در دادگاه کیفری یک؛ از جمله مواد 404و 395قانون آیین دادرسی
کیفری مصوب 1392آمده است.
-15اولاً ،گزارش خلاف واقع و مغرضانه قضات نسبت به یکدیگر ،وفق بند یک ماده 17قانون نظارت بر رفتار
قضات مصوب ،1390تخلف انتظامی است.
ثانیاً ،تشخیص مصداق جرایم و انطباق رفتار ارتکابی با قانون بر عهده مقامات قضایی رسیدگی کننده است و از
وظایف اداره کل حقوقی خارج است.
دکتر محمدعلی شاه حیدری پور
مدیر کل حقوقی قوه قضاییه