نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۱/۸۱۲

زوج پیش از فوت در فرم »تعیین استفادهکننده از سرمایه بیمه عمر« سهم پدر و مادرش را هر یک به میزان نوزده درصد )در مجموع سی و هشت درصد( قرار داده و اعلام داشته مابقی بین همسر و سه فرزند ذکور وی به نسبتهای مشخص تقسیم شود. در حالیکه پس از تکمیل این فرم ،پدر و مادر فوت میکنند؛ و بیمهگذار با فاصله زمانی بعد از پدر و مادر فوت میکند. با عنایت به مراتب یادشده ،خواهشمند است به پرسشهای زیر پاسخ دهید: -1درصد تعیینی توسط بیمه شده )نوزده درصد پدر و نوزده درصد مادر( به چه کسی تعلق دارد؟ ورثه پدر و مادر؛ بیتالمال از باب اموال مجهولالمالک؛ و یا آنکه این سهم باید بین دیگر ورثه »زوج« بر اساس قواعد ارث تقسیم شود؟ -2زوجه پیش از برقراری رابطه زناشویی با تقدیم دادخواست به دادگاه صالح کل مهریه خود )تعداد یکصد سکه بهار آزادی( را از زوج مطالبه میکند؛ تکلیف دادگاه در صورت حکم بر پرداخت مهریه چیست؟ آیا باید با توجه به مواد 1082و 1085قانون مدنی ،حکم بر پرداخت تمام مهریه صادر کند یا آنکه با توجه به ماده 1092این قانون ،دادگاه باید حکم به پرداخت نصف مهریه صادر کند؟

-1اولاً ،مطابق ماده 24قانون بیمه مصوب » 1316وجه بیمه عمر که باید بعد از فوت پرداخت شود ،به ورثه قانونی متوفی پرداخت میشود؛ مگر اینکه در موقع عقد بیمه یا بعد از آن در سند بیمه قید دیگری شده باشد که در این صورت وجه بیمه متعلق به کسی خواهد بود که در سند بیمه اسم برده شده است«؛ بنابراین چنانچه در سند بیمه مشخصات اشخاصی به عنوان ذینفع بیمه عمر با ذکر درصد حق بیمه متعلقه قید شود ،حق بیمه باید به همین اشخاص و بر اساس درصد تعیین شده پرداخت شود و از شمول عنوان ترکه متوفی و تقسیم بر اساس قواعد ارث خارج است. ثانیاً ،در فرض سؤال که با وجود تعیین درصد مشخصی برای ذینفعان بیمه ،دو تن از آنان )پدر ومادر( پیش از بیمهگذار فوت کردهاند و بیمهگذار متعاقباً در قرارداد بیمه در مورد حصه آنان تعیین تکلیف نکرده است ،نسبت تعیین شده در مورد تقسیم وجه بیمه عمر در مورد ذینفعان آن میتواند از جمله قراین برای تشخیص نحوه تقسیم سهم پدر و مادر فوت شده بین ذینفعان در قید حیات باشد و در صورت تعارض قراین در احراز اراده بیمهگذار، با توجه به ماده 24قانون بیمه مصوب 1316به شرح پیشگفته و با عنایت به عدم شمول مقررات ارث بر وجه ناشی از بیمه عمر و با توجه به حاکمیت اصل تساوی )مگر در صورت درج شرط خلاف( ،حصه تعیینی برای ذینفعانی که پیش از بیمهگذار فوت کردهاند ،بین دیگر ذینفعان مندرج در قرارداد بیمه عمر به نسبت مساوی تقسیم میشود و فرض سؤال از موارد تقسیم بر اساس قواعد ارث و یا تعلق این بخش از بیمه عمر به بیتالمال به سبب مجهولالمالک بودن آن خارج است .در هر صورت تشخیص موضوع ،امری قضایی و بر عهده مرجع رسیدگیکننده است. -2باتوجه به ماده 1082قانون مدنی که منبعث از قول مشهور فقها است ،به محض وقوع عقد نکاح ،زن مالک مهریه میشود و صرف استفاده از حق حبس )موضوع ماده 1085قانون مدنی( ،باعث تقلیل میزان مهریه متعلقه به زوجه نمیشود؛ بلکه در اجرای ماده 1092همان قانون ،چنانچه شوهر پیش از برقراری رابطه زناشویی ،زن خود را طلاق دهد ،زن مستحق نصف مهریه میشود و اگر زوج قبلاً بیش از نصف مهریه را داده باشد ،حق دارد مازاد بر نصف را استرداد کند .لذا با عنایت به مراتب یادشده ،زوجه غیر مدخوله که از حق حبس خود استفاده میکند تا پیش از وقوع طلاق ،مستحق کل مهریه است و دعوای مطالبه کل مهریه از سوی وی قابل پذیرش است دکتر احمد محمدی باردئی مدیر کل حقوقی قوه قضاییه