استعلام
با توجه به تبصره ماده 263قانون مجازات اسلامی مصوب 1392که سب النبی )صلی االله علیه و آله( در حالت مستی،
غضب ،یا نقل قول از دیگری را در صورت صدق اهانت موجب تعزیر تا 74ضربه شلاق میداند ،مستدعیست نسبت به
ابهامات ذیل پاسخ فرمایید :الف -تشخیص اینکه متهم به سب در حالت مستی ،غضبی یا نقل قول از دیگری بوده با قاضی
دادسرا میباشد یا دادگاه؟ به عبارتی چنانچه قاضی محترم دادسرا یکی از موارد سهگانه مذکور را نسبت به سبالنبی
احراز نماید آیا از حیث صلاحیت میتواند وفق تعزیر مقرر در تبصره ماده 263قانون موصوف اقدام و حسب مورد جرم
مذکور توسط دادیار رسیدگی و کیفرخواست نیز برای دادگاه کیفری دو صادر شود یا اینکه صرف اتهام سبالنبی در
صلاحیت بازپرس و متعاقبا دادگاه کیفری یک میباشد؟
ب -ماده 513کتاب تعزیرات قانون مجازات اسلامی ،اهانت به پیامبران عظام الهی )علیهم السلام( را موجب مجازات
یک تا 5سال حبس دانسته است؛ حال چنانکه ملحوظ است در مواد 263و 513قانون مجازات اسلامی و کتاب تعزیرات
آن قانون برای اهانت به پیامبر اسلام )صلی االله علیه و آله( 2مجازات متفاوت تعیین شده است .آن اداره محترم سابقا طی
نظریه شماره 7/92/1988مورخ 1392/10/14در حل این تعارض بیان داشتهاید سب اخص از توهین است؛ اما این
پاسخ مشکلی را حل نمیکند؛ زیرا به هر حال فردی که به پیامبر اکرم )ص( در حال غضب ،مستی یا به نقل قول ،ناسزا
)سب( گوید ،قطعاً این ناسزا ،توهین موضوع ماده 513نیز میباشد؛ زیرا چنانکه آن اداره محترم فرمودهاید ماده 263
اخص است؛ نتیجتاً ماده 513اعم است؛ لذا در این مصداق که هم سب موضوع تبصره ماده 263و هم توهین ماده 513
آن را شامل است ،کدامین مجازات را برای متهم باید برگزید؟ بدیهی است صرف اخص بودن سب نسبت به توهین
نمیتواند باعث شمول تبصره ماده 263برای رفتار متهم باشد؛ چه اینکه اگر برای توهین به پیامبر )ص( تا 5سال حبس
پیشبینی شده است سب به ایشان به طریق اولی باید مجازات بیشتر داشته باشد نه کمتر و به عبارتی فرض فرمایید فردی
در حالت مستی یا غضب یا به نقل قول از دیگری به پیامبر )ص( توهین نماید )نه سب( .این فرض حسب نظریه سابق آن
اداره محترم که اشاره شد مشمول تبصره ماده 263نمیباشد؛ زیرا سب را اخص از توهین دانستهاید و نتیجتاً مشمول ماده
513خواهد بود؛ حال چطور میشود فردی را که در حالت غضب ،پیامبر )ص( را سب نموده مستحق صرفا شلاق دانست؛
اما اگر سب نکرد و صرفاً توهین نمود تا 5سال حبس برایش مقدر کرد؟
پاسخ اداره کل حقوقی
الف -مجازات »سابالنبی« طبق ماده 262قانون مجازات اسلامی ،1392اعدام )حدی( است و رسیدگی به آن
طبق بند »الف« ماده 302قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392در صلاحیت دادگاه کیفری یک است و انجام
تحقیقات مقدماتی آن با توجه به ماده 92قانون پیشگفته الزاماً به عهده بازپرس است و وجود حالات و شرایط
مقرر در ماده 263قانون مجازات اسلامی مصوب 1392تأثیری در تغییر صلاحیت دادگاه کیفری یک که قانون ًا
مرجع صالح به رسیدگی جرم سبّ نبی است ،ندارد؛ لذا دادستان ،معاون دادستان و دادیار قانوناً مجاز به انجام
تحقیقات مقدماتی درباره این جرم نیستند و چنانچه وجود شرایط و حالات مقرر در ماده 263قانون مجازات
اسلامی مصوب 1392نزد بازپرس ادعا شود و در مورد شمول تبصره ماده 263قانون مورد بحث ،بازپرس با
انعکاس این امر در نظرنهایی خود بر اساس تبصره یادشده قرار جلب به دادرسی صادر میکند و پرونده به دادگاه
کیفری یک ارسال میشود.
ب -فصل پنجم قانون مجازات اسلامی مصوب 1392که شامل مواد 262و 263و تبصره ماده 263است به
»سبّ نبی« است که با عنایت به ماده 262این قانون غیر از مفهوم عام »اهانت« موضوع ماده 513قانون مجازات
اسلامی )تعزیرات( 1375میباشد؛ به عبارت دیگر هر اهانتی »سبّ نبی« نیست؛ بلکه با توجه به ماده 262این
قانون ،فقط »دشنام« یا »قذف« پیامبر اعظم )صلی ا ...علیه و اله و سلم( و هر یک از انبیاء عظام »سبّ نبی«
محسوب میشود و چون مجازات ساب النبی اعدام حدی است؛ لذا مقنن با پیشبینی حالاتی از قبیل مستی ،غضب
یا به نقل از دیگری ،به صرف ادعای مرتکب از قاعده درأ استفاده و اجرا و اعمال مجازات حد را ساقط کرده
است؛ یعنی به صرف ادعای متهم به وجود چنین حالاتی در وقوع جرم شبهه ایجاد شده و شمول قاعده درأ میشود
و مرتکب مطابق تبصره ماده 263قانون مجازات اسلامی 1392به شلاق تعزیری مقرر در این تبصره محکوم
خواهد شد و ماده 513قانون مجازات اسلامی 1375در مواردی مورد استناد قرار میگیرد که مطالب اهانتآمیز
به پیامبر اسلام )ص( یا سایر انبیاء عظام الهی از مصادیق »سبّ نبی« نباشد که در اینصورت مطابق این ماده
مجازات تعیین میشود به عبارت دیگر مجازات مقرر در تبصره ماده 263قانون پیشگفته حکم خاصی است که
از مجازات مقرر در ماده 513قانون مجازات اسلامی )تعزیرات( 1375کاملاً متفاوت و هر کدام در جای خود
قابل اعمال است.
دکتر احمد محمدی باردئی
مدیر کل حقوقی قوه قضاییه