نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۱/۱۲۲۴

-1با توجه به مواد 114و 115و تبصره 2ماده اخیر از قانون مجازات اسلامی )بخش مواد عمومی( ،هرگاه متهم در جرایم موجب حد )غیر از قذف و محاربه( قبل از اثبات جرم ،توبه کند و ندامت و اصلاح او محرز شود ،حد ساقط میشود؛ به نظر میرسد در جرایم تعزیری درجه یک تا پنج و همچنین جرایم تعزیری که منصوص شرعی باشند ،چنانچه مرتکب قبل از اثبات جرم توبه نماید و ندامت و اصلاح او برای قاضی محرز شود ،به طریق اولی باید تعزیر ساقط شود؛ ولی از عبارات مواد قانونی مذکور و تبصره 2چنین امری برداشت نمیشود ،نظرتان چیست؟ -2اساساً قبل از اثبات جرم ،اصل برائت حاکم است .بحث سقوط مجازات چه معنا دارد؟ مقصود مقنن چه بوده است؟ -3آیا احراز توبه و ندامت به معنای احراز جرم نیست؟ پس قبل از اثبات چه معنا دارد؟

-1اولاً ،با عنایت به صراحت ماده 115قانون مجازات اسلامی مصوب » ،1392توبه مرتکب« حسب مورد در جرایم تعزیری درجه 7 ،6و 8موجب سقوط مجازات و در جرایم تعزیری درجه 5به بالا میتواند از جهات تخفیف مجازات باشد و با لحاظ صراحت تبصره 2ماده پیشگفته ،اطلاق مقررات این ماده شامل تعزیرات منصوص شرعی نمیشود. ثانیاً ،مطابق احکام اسلام ،توبه در جرایم مستوجب حد مسقط حد است و به طریق اولی مسقط تعزیر؛ با این وجود قانونگذار بر پایه برخی مصالح اجتماعی و با اتخاذ رویکردی واقعبینانه در قبال جرایم تعزیری ،در تعزیرات درجه یک تا پنج ،توبه را مسقط تعزیر ندانسته است؛ اما در تعزیرات منصوص شرعی ،با توجه به عبارت »اطلاق مقررات این ماده« در تبصره 2ماده 115قانون مجازات اسلامی مقصود قانونگذار از این عبارت ،خروج حکم تعزیرات منصوص شرعی و توبه مرتکب در این تعزیرات ،از شمول اطلاق موجود در این ماده است؛ به بیان دیگر قانونگذار در تبصره یادشده ،اطلاق ماده مبنی بر اینکه »در جرایم تعزیری درجه یک تا پنج ،توبه موجب تخفیف مجازات است« و نیز اطلاق حکم تبصره یک این ماده مبنی بر اینکه »تکرار جرم مانع بهرهمندی از آثار توبه است« را از شمول احکام تعزیرات منصوص شرعی خارج کرده و توبه در تعزیرات منصوص را تابع احکام و مقررات خاص این تعزیرات دانسته است .نتیجه اینکه بهجز تعزیرات منصوص شرعی، اگر دادگاه توبه مرتکب را احراز کند ،در جرایم تعزیری درجه شش تا هشت ،مجازات ساقط و در سایر جرایم تعزیری ،موجب تخفیف مجازات میشود. 2و -3منظور از عبارت »متهم قبل از اثبات جرم توبه کند ،«....مذکور در ماده 114قانون مجازات اسلامی مصوب 1392این است که متهم باید قبل از قطعیت حکم )قبل از صدور حکم قطعی( توبه کند و دادگاه رسیدگیکننده در هر مرحله از مراحل دادرسی؛ اعم از بدوی یا تجدید نظر ،قبل از قطعیت حکم ،توبه متهم و ندامت و اصلاح وی را احراز کند؛ زیرا مادام که حکم محکومیت کسی قطعی نشده است ،نمی¬توان جرم او را ثابت دانست و به همین جهت صدور کیفرخواست و نیز صدور رأی بدوی که قابل تجدید نظر باشد» ،اثبات جرم« تلقی نمیشود. دکتر احمد محمدی باردئی مدیر کل حقوقی قوه قضاییه