نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۰/۱۰۱۲

-1چنانچه نجات غریق تعمداً به وظیفه خود برای نجات غریق عمل نکند و پیش از اینکه غریق تلف شود ،وی توسط فرد دیگری نجات یابد ،آیا شروع به جرم موضوع ماده 295قانون مجازات اسلامی مصوب 1392محقق شده است؟ -2چنانچه رفتار مجرمانهای که توسط مرتکب صورت گرفته و منتهی به نتیجه نشده است ،در حد شروع به جرم باشد و اقدام صورت گرفته عنوان خاص جزایی در قانون داشته باشد ،آیا متهم باید به عنوان شروع به جرم تعقیب شود و یا ارتکاب جرم تام صورت گرفته است؟ هرگاه مجازات شروع به جرم بیش از جرم واقع شده باشد ،مجازات کدام یک از جرایم باید تعیین شود؛ شروع به جرم یا جرم خاص؟ -3چنانچه در شروع به جرم ،شخصی که در حال ارتکاب جرم است به واسطه اینکه مورد نصیحت واقع شده و یا برای مثال با شنیدن صدای آژیر خودروی مأموران ،از ادامه رفتار مجرمانه منصرف شود ،انصراف وی ارادی محسوب میشود یا غیر ارادی؟ -4در مورد اقدام آتشنشانی که برای خاموش کردن آتش در یک مسجد تعمداً اقدام نکرده تا قرآنها در آتشسوزی از بین بروند؛ اما آتش توسط فردی دیگر خاموش شود ،آیا میتوان اقدام متهم را شروع به توهین به مقدسات دانست؟

1و -4اولاً ،طبق ماده 2قانون مجازات اسلامی مصوب ،1392رفتار مجرمانه اعم از فعل یا ترک فعل است و امکان ارتکاب جرایم تام با ترک فعل وجود دارد؛ با عنایت به اینکه تحقق جرم تامی که با ترک فعل انجام میشود، بدون شروع به اجرای آن متصور نیست؛ در نتیجه ،شروع به اجرای جرم نیز با ترک فعل امکانپذیر است .ثانیاً ،در فرض سؤال ،چنانچه نجاتغریق توانایی نجات دادن فرد فرض سؤال را داشته باشد ،با این حال به قصد قتل یا ایراد صدمه بدنی به وی برای نجات او اقدامی نکند و یا آتشنشان فرض سؤال با قصد توهین به مقدسات و به رغم توانایی ،از خاموش کردن آتش خودداری کند ،با احراز دیگر شرایط قانونی از جمله شرایط موضوع مواد 122و 295قانون یادشده مرتکب ،تحت عنوان شروع به جرم قابل تعقیب و مجازات است. -3چنانچه شخصی که شروع به ارتکاب جرمی کرده است ،به علت وجود عامل خارجی موفق به تکمیل عمل مجرمانه نشود ،چنانچه عامل خارج از اراده مرتکب به نحوی باشد که مرتکب جرم اصولاً قادر به اتمام عملیات اجرایی جرم نباشد )همانند دستگیری وی توسط پلیس( ،موضوع به عنوان شروع به جرم قابل تعقیب است؛ اما اگر عامل خارج از اراده مرتکب ،عامل مادی مؤثر و بازدارنده از جرم نباشد؛ )مانند نصیحت مرتکب توسط فرد ثالث ،احساس ترحم ،احساس گناه و یا ترس از مجازات به نحوی که مرتکب در این حالت همچنان میتوانسته عمل مجرمانه را تکمیل کند؛ اما با اراده آزاد خود از ادامه عملیات مجرمانه منصرف شود( ،موضوع ،شروع به جرم نخواهد بود و چنین انصرافی ،انصراف ارادی از ارتکاب جرم است .در فرضی که فرد به علت وجود عامل خارجی همانند شنیدن صدای آژیر خودروی پلیس یا دزدگیر منزل دچار ترس شده و از تکمیل عمل مجرمانه باز ماند ،چنین مواردی ،امور موضوعی است و قاضی رسیدگیکننده باید به صورت موردی بررسی کند که آیا عدم تکمیل عمل مجرمانه ،معلول تأثیر عامل خارجی بوده است یا خیر. ضمناً در خصوص سؤال ،2متعاقباً اعلام نظر خواهد شد دکتر احمد محمدی باردئی مدیر کل حقوقی قوه قضاییه